• Dardha shartohet më mirë mbi Pyrus communis ose Cydonia oblonga.

• Nespulla japoneze (Eriobotrya japonica) shartohet vetëm mbi vetveten ose ndonjë specie shumë të afërt.

• Kombinimi dardhë mbi nespullë japoneze nuk është praktik dhe nuk jep rezultate të qëndrueshme

• Dardha (Pyrus communis) dhe Nespulla (Eriobotrya japonica) i përkasin të njëjtës familje Rosaceae, por janë gjini të ndryshme dhe biologjikisht nuk kanë përputhshmëri të mirë për shartim.

• • Shartimet ndërmjet këtyre dy specieve në përgjithësi nuk pranohen ose janë shumë jetëshkurtra.

  • Në praktikën bujqësore, dardha shartohet zakonisht mbi:

    • Pyrus communis (fidanë dardhe të egër)

    • Cydonia oblonga (ftua, për varietetet që e pranojnë)

    • Ndonjëherë mbi Crataegus (thanë), si alternativë.

  Ndërsa Eriobotrya japonica përdoret vetëm si nënshartesë për vetë nespullën japoneze, ose nganjëherë për ndonjë lloj të ngjashëm nga Rosaceae subtropikale.

Përgjigje: Po, mund të shartohen degët e reja të mollës dhe kumbullës që kanë dalë pas dëmtimit nga zjarri. Shartimi është mënyra më e mirë për ta ringjallur pemën dhe për ta bërë të japë prapë fruta të shëndetshme.

Koha më e mirë për shartim

Në Kosovë, koha më e mirë për shartim është pranvera e hershme, prej fundit të marsit deri në fillim të majit. Në këtë kohë pema fillon të rritet dhe shartimi zë më shpejt.

Çfarë duhet të keni parasysh

• Degët ku bëhet shartimi duhet të jenë rreth 1–2 cm të trasha (si gishti tregues).
• Kalemi (degëza që e merrni nga pema tjetër) duhet të ketë trashësi të ngjashme dhe të jetë i gjatë rreth 15–20 cm, me disa sythë.
• Degët ku shartoni duhet të jenë të pastra dhe të shëndetshme.

Si bëhet shartimi

1. Pastrojeni mjetin (thikën ose gërshërën) para se të filloni prerjen, për të shmangur rrezikun e shpërndarjes së infeksioneve ekzistuese.
2. Prisni degën në kënd (rreth 45 gradë), pastaj prisni edhe kalemin po në të njëjtin kënd.
3. Vendosni kalemin në degë, që prerjet të përputhen sa më mirë.
4. Lidheni fort me shirit plastik ose izolues, që të mos hyjë ajri e të mos thahet.
5. Pas shartimit, lyeni vendin me ngjyrë ose preparat të posaçëm që përdoret pas shartimit, që të mos thahet dhe të mos paraqiten sëmundjet.
6. Mbroni nga dielli i fortë, nëse është e nevojshme mbështilleni me letër të bardhë ose najlon të hollë.
7. Kontrolloni pas disa javësh: nëse kalemi ka zënë, do të nxjerrë sythë të rinj.

Për t’i rritur domatet, specat dhe kastravecat të shëndetshëm dhe pa sëmundje në kushte të Kosovës (qoftë në fushë apo në serë), duhet të ndjekësh disa parime të rëndësishme të kujdesit kulturor, ushqimit, ujitjes dhe mbrojtjes. Më poshtë i ke të ndara sipas temave kryesore:

🟩 1. Përgatitja e tokës

• Përdor tokë të pasur në humus, e mirë-ajrosur dhe me pH 6–6.8.

• Bëj aplikimin e plehut të shtallës të dekompozuar para mbjelljes (në dimër ose pranverë).

• Mos kultivo të njëjtën familje bimësh (p.sh. domate > patëllxhan > spec) në të njëjtën tokë për disa vjet — bëj rotacion kulturash (qarkullim bimor)

💧 2. Ujitja – çelësi për parandalim te semundjeve sidomos kerpudhore

• Ujit rregullisht me sasi të mjaftueshme, por jo tepricë.

• Domatet dhe specat: ujit një herë në 2–3 ditë në mot të freskët, çdo ditë në mot të nxehtë (në mëngjes).

• Kastraveci ka nevojë më të lartë për ujë, ujitje çdo ditë ose çdo dy ditë.

• Mos lër ujin të qëndrojë në gjethe apo trupa, kjo shton riskun e sëmundjeve fungale.

🌿 3. Shartimi dhe ajrimi në serë

• Sharto domatet në rrënjë më rezistente nëse është e mundur.

• Në serë: ajrose mirë, sidomos pasdite për të ulur lagështinë.

• Larg gjetheve të poshtme që prekin tokën, mund të jenë burim infeksioni.

💊 4. Ushqimi / Plehërimi Përdor plehra organike + mineralë, në këtë mënyrë:

Faza	Lëndë ushqyese që duhen	Sugjerime plehërimi
Faza vegjetative	Azot (N), pak fosfor (P)	Urea, pleh NPK 20-10-10
Para lulëzimit	Fosfor dhe Kalium (P, K)	NPK 15-15-30 ose 10-30-20
Në frytëzim	Kalium (shumë), pak Azot	NPK 10-10-40 + magnez, kalcium

• Spërkat me Ca (kalcium) për të shmangur kalbjen e majës së frytit te domatja.

• Jepi boron, magnez dhe hekur në mënyrë të balancuar për të shmangur çngjyrosjet e gjetheve.

🛡️ 5. Parandalimi i sëmundjeve Sëmundjet e zakonshme:

Bima	Sëmundje të zakonshme	Shkaktarët
Domate	Dergja (Phytophthora, Fusarium), Alternaria	Kërpudha / fung
Spec Boston	Bakteriozë, mozaik	Viruse / bakter
Kastravec	Myku (Plasmopara), virus i mozaikut	Fung / virus

Masa parandaluese:

• Përdor fara dhe fidanë të shëndetshëm, rezistent ndaj sëmundjeve.

• Mos e tepro me azot, bën bimën e butë dhe e bën më të ndjeshme ndaj sëmundjeve.

• Spërkat me fungicide preventivë si:

  • Ridomil Gold, Cabrio Duo, Curzate (për domate e speca)

  • Ortiva, Dithane M-45, ose Aliette (për myk dhe sëmundje të rrënjës)

• Bëj ndryshim të produkteve që të mos krijohet rezistencë (mos të përdoren produktet e njejta gjithmonë)

Nëse rasadi i lakrës po sulmohet nga miza të zeza ose të bardha, më së shpeshti ke të bësh me:  Dëmtuesit më të zakonshëm te lakra në këtë fazë përfshin:

1. Miza e bardhë (Whitefly – Trialeurodes vaporariorum)
2. Afidet (Mizat e gjelbërta/zeza – Aphids)
3. Thrips (insekte shumë të vogla që shkaktojnë njolla dhe deformime)
4. Larva të mizave të rrënjës (Delia radicum) – zakonisht më vonë.

Insekticide të rekomanduara për rasadin e lakrës: Të gjitha duhet të përdoren sipas udhëzimeve dhe me mbrojtje personale.

1. Insekticide sistemike dhe kontaktuese:

Emri tregtar	Përbërësi aktiv	Efektiv ndaj
Karate Zeon	Lambda-cyhalothrin	Miza, larva
Decis	Deltamethrin	Miza, thrips

2. Produkte më të buta / organike:

Emri	Bazuar në	Efektiv ndaj
Neem Oil	Vaj Neem	Afide, miza
Biobit / Dipel	Bacillus thuringiensis	Larva
Piretrin natyral	Ekstrakt nga krizantema	Miza, afide

🕓 Koha e trajtimit:

• Të spërkatet herët në mëngjes ose pasdite vonë, kur nuk ka diell direkt.
• Përsërite trajtimin pas 5-7 ditësh nëse ka ende prani të insekteve (gjihtmonë duke u bazuar në etiketën e përdorimit të produktit

⚠️ Kujdes:

• Mos spërkat në orë të nxehta për të shmangur djegien e fletëve.
• Lexo gjithmonë etiketën, dozat dhe intervalin
• Përdor doreza, maskë dhe veshje mbrojtëse gjatë përgatitjes dhe aplikimit.
• Mos përziej më shumë se një lloj insekticidi për herën e parë.

🚰 Sugjerim praktik: Nëse ke pak rasad, mund të provosh edhe ujë me sapun të butë (20-30 ml sapun për litër ujë) për spërkatje direkte mbi mizat, ndihmon si zgjidhje e përkohshme.

Krasitja e domates bëhet duke hequr lastarët anësorë (“sqetulloret”) që dalin mes gjetheve dhe trungut, në mënyrë që bima të përqendrojë energjinë në rritjen e frutave. Bëhet me dorë ose gërshërë, herët në mëngjes. Kështu sigurohet ajrosje më e mirë, fruta më të mëdha dhe pjekje më e shpejtë.

Disa këshilla të tjera rreth procesit të krasitjes së domates janë edhe:

• Mos hiqni shumë gjethe njëherësh, sepse bima stresohet dhe mund të ngadalësojë rritjen.
• Lëreni gjithmonë disa gjethe poshtë tufës së parë me fruta për ta ushqyer domaten.
• Mos krasitni në ditë me shi për shkak se rritet rreziku i infeksioneve rritet.
• Përdorni vegla të pastra nëse krasitja bëhet me gërshërë.
• Kryeni rregullisht kontrollin që llastarët e rinj të mos rriten shumë.